Pierwotna rezydencja wzniesiona przez Jana Zamoyskiego w latach 1579-1586 wg projektu Bernarda Moranda, zamykała od zachodu główną oś miasta, od którego oddzielona została własnymi bastejowymi obwarowaniami. Pałac stanowił jednopiętrowy budynek „przedni” o długości 60 m, który posiadał o frontu monumentalne dwuskrzydłowe schody prowadzące na I piętro. Nad pałacem górowała czworoboczna wieża – belweder z tardługie parterowe oficyny. Od 1809 r zespół przestał być siedzibą ordynatów i w 1821r sprzedano go wraz z miastem Skarbowi Państwa. Bogate niegdyś wyposażenie uległo zniszczeniu w trakcie przebudowy dokonanej po 1831 r. na szpital wojskowy. Po uzyskaniu niepodległości w 1918r. pomieszczenia pałacu przekazano instytucjom sądowym.
asem widokowym. W XVIII w. rezydencja uległa późnobarokowej przebudowie. Obniżoną i pozbawioną attyki wieżę zwieńczono trójkątnym szczytem z rzeźbami na narożach. Korpus pałacu otrzymał wyniosłe dachy mansardowe i został połączony piętrowymi galeriami z oficynami tylnymi. Od frontu dobudowano dwa boczne pawilony oraz
długie parterowe oficyny. Od 1809 r zespół przestał być siedzibą ordynatów i w 1821r sprzedano go wraz z miastem Skarbowi Państwa. Bogate niegdyś wyposażenie uległo zniszczeniu w trakcie przebudowy dokonanej po 1831 r. na szpital wojskowy. Po uzyskaniu niepodległości w 1918r. pomieszczenia pałacu przekazano instytucjom sądowym.
ARSENAŁ
Wzniesiony przez Bernarda Moranda w latach 1582-84 usytuowany na północ od pałacu był jedną z pierwszych budowli publicznych w mieście. Budynek ma dł. 63 m. Na niskie piętro prowadzą zewnętrzne schody umieszczone nad portalem. Obecnie siedziba – Muzeum Barwy i Oręża. Na parterze ulokowano stałą ekspozycję XVII wiecznej zbrojowni tj. białą broń palną, uzbrojenie, armaty oraz wystawę obrazującą historię twierdzy Zamość wraz z modelem miasta.
ROTUNDA
Działobitnia wzniesiona w latach 1825-31 jako stanowisko obronne wysunięte na 500 m na południe od murów miasta. Potężne mury w kształcie pierścienia o średnicy 54 m z dziedzińcem wewnętrznym są wysokie na 9,5 m i zaopatrzone w okna strzelnicze. Działobitnię łączyła z miastem osłonięta wałami droga, wraz z którą oblewała je fosa szer. ok. 6 m. Do 1939r. obiekt pełnił rolę prochowni. W 1940r. urządzono tu więzienie śledcze gestapo dla przedstawicieli inteligencji z Zamojszczyzny. Wg szacunkowych danych rozstrzelano i spalono tu ciała ok. 8 tys. więźniów. Na cmentarzu wokół Rotundy spoczywają prochy ponad 45 tys. osób. W kwietniu 1947 r. otwarto Mauzoleum Martyrologii Zamojszczyny - Muzeum Rotunda.
GMACH DAWNEJ AKADEMII ZAMOJSKIEJ
Uroczyste otwarcie akademii miało miejsce 15 marca 1595 roku. Z okazji tego wydarzenia fundator uczelni wydał słynną „Odezwę do Polaków", w której nakreślił pożytek z nauki i zachęcał do studiów. Wzorcowe rozplanowanie wczesnobarokowego gmachu, o ścisłej symetrii i osiowości z krzyżowym układem komunikacyjnym jest wybitnym osiągnięciem w dziedzinie architektury szkolnej XVII w. Obecnie budynek jest siedzibą I Liceum Ogólnokształcącego im. J. Zamoyskiego.
BRAMA SZCZEBRZESKA Jedna z 3 bram miasta wzniesiona wg projektu Bernarda Moranda w latach 1603-1605. Przebudowana w latach 1770-71 zwana była również Floriańską od figury św. Floriana umieszczonej w attyce. Obecną formę architektoniczną zawdzięcza przebudowie klasycystycznej z lat 1821-1825. Od strony wsch. przylega do bramy dobrze zachowana kurtyna biegnąca do bastionu nr 2.
STARA BRAMA LUBELSKA
Wybudowana w pierwszym okresie powstawania miasta. W lutym 1588 r. przeprowadzono tędy arcyksięcia Maksymiliana wziętego do niewoli przez Jana Zamoyskiego w bitwie pod Byczyną. Na frontonie umieszczona jest alegoryczna personifikacja Polski. Brama ta spełniała jednocześnie rolę łuku tryumfalnego. W 1604 r. zamurowana. Łaciński napis w tłumaczeniu brzmi:
"Witaj Życiodajna Matko Polsko! Ty nie tylko murami lecz także życiem i krwią masz być przez nas broniona. O Gwiazdo Wolności i Szlachetności Polsko witaj. Jan z Zamościa z własnych funduszów wystawił".
NOWA BRAMA LUBELSKA 
Wzniesiona w l. 1821-1822 w stylu klasycystycznym. Zasadniczą bramę stanowi wyższa część kompleksu z monumentalną ceglano-kamienną fasadą. W niższych partiach usytuowane są skromniejsze wejścia, prowadzące do pomieszczeń sąsiadujących z bramą. Zrekonstruowano przylegające kurtyny, odkryto i zabezpieczono fragmenty kojca w fosie. nasypem ziemnym broniącym pierwotnie dostępu do bramy.
W 1982r. odtworzono nad fosą drewniany most łączący otwartą bramę z nasypem ziemnym broniącym pierwotnie dostępu do bramy.
STARA BRAMA LWOWSKA
Wzniesiona wg proj. Bernarda Moranda na przełomie XVI/XVII w. W zwieńczeniu płaskorzeźba przedstawiająca św. Tomasza Apostoła (patrona miasta) klęczącego przed Chrystusem, po bokach kartusze herbowe rodu Zamoyskich. Poniżej łacińska inskrypcja :”Zwycięzco grzechu, piekła i śmierci odeprzyj wściekłe ataki wszystkich nieprzyjaciół". W ścianach bocznych ukośne otwory strzelnicze do prowadzenia ognia czy obserwacji z przyległych kazamat.
NOWA BRAMA LWOWSKA Wzniesiona w latach 1820-21 r. wg proj. inż. wojskowego Jana Pawła Lelewela, otrzymała monumentalną klasycystyczną fasadę. Po zniesieniu wałów stała się budynkiem wolnostojącym. Otwór bramy z półkolistym tympanonem nawiązuje wyglądem do łuku tryumfalnego w Saint Denis Paryżu. W tympanonie widoczne są inicjały Aleksandra I, cara Wszechrosji i króla Polski. Od 1980 r mieści się tu siedziba Orkiestry Symfonicznej im. Karola Namysłowskiego.
PARK MIEJSKI 
Jest czołowym modernistycznym założeniem zieleni w Polsce. Powstał na terenach pofortecznych w latach 1919-1926, wg konkursowego projektu opracowanego przez Waleriana Kronenberga.
Park o pow. 11,2 ha swoim zasięgiem obejmuje bastion IV, wał ziemny rawelinu, słoniczoło, nadszaniec i fosę. Posiada częściowo geometryczny układ powiązany osiami z miastem. Główne elementy układu to dwa skrzyżowane tzw. partery.
KOŚCIÓŁ p.w. Św. Mikołaja
Dawna cerkiew grecko-ruska i bazyliańska, wzniesiona w latach 1618 –1631 wg projektu Jana Jaroszewicza, oraz Jan Wolffa, który był autorem dekoracji. Z uwagi na lokalizację przy fortyfikacjach, świątynia miała charakter obronny. W latach 1690-98 dobudowano wieżę o wysokości 38 m, zwieńczoną późnobarokowym hełmem. Malownicza bryła dawnej cerkwi łączy elementy charakterystyczne dla cerkwi mołdawskich z elementami architektury łacińskiej. Pod masywną czworoboczną kopułą z dekoracyjną latarnią znajduje się mała kwadratowa nawa poszerzona półkolistymi absydami. Sklepienia zdobione są bogatą dekoracją sztukatorską.
W kruchcie zachował się późnorenesansowy portal arkadowy z rozetami.
KOŚCIÓŁ OO. Franciszkanów p.w. Zwiastowania NMP
Wzniesiony w stylu barokowym z fundacji II ordynata Tomasza Zamoyskiego i jego żony Katarzyny był największą świątynią w Zamościu (56 m długości i 29 m szerokości) i jedną z wybitniejszych budowli sakralnych XVII w. w Polsce. Posiadał bardzo bogaty wystrój elewacji zaprojektowanych przez Jana Michała Linka. Po likwidacji zakonu franciszkanów w 1784r. przez Austriaków, kościół stracił na wiele lat funkcję sakralną. W 1895r. utrącono szczyty i obniżono cały gmach, a nawę główną podzielono na 3 kondygnacje. W 1993 r. przywrócono funkcję sakralną obiektu.
KOŚCIÓŁ p.w. Św. Katarzyny
Wybudowany w latach 1680-1686 wg projektu J. M. Linka, pod wezwaniem św. Piotra z Alkantary. W latach 1925-1926 przeprowadzono remont kościoła, który pod nowym wezwaniem (czyli św. Katarzyny) stał się kościołem rektoralnym. W czasie ostatniej wojny w podziemiach świątyni przechowywany był obraz Jana Matejki – „Hołd Pruski”, przywieziony tu z Krakowa i ukryty przed Niemcami. Obecny wygląd kościół zawdzięcza rekonstrukcji przeprowadzonej pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Odtworzono wtedy m.in. szczyty i dzwonnicę.
ZOO im. Stefana Milera
Początki ogrodu sięgają 1919 roku, gdy profesor biologii Stefan Miler założył przy Państwowym Męskim Gimnazjum w Zamościu, jakie mieściło się w budynku dawnej Akademii Zamojskiej, pierwszy w Polsce i jeden z nielicznych w Europie szkolnych ogrodów zoologicznych. Ogród zajmował 10 arów. Pierwszymi mieszkańcami ZOO były żółwie i zaskrońce, które mieszkały w centralnej części
stawu zrobionego z niewielkiego wózka, jakiego używa się w cukrowniach do przewożenia buraków. W 1920 roku w szkolnym ogrodzie wyhodowano 50 gatunków roślin i powstało duże terrarium. W następnych latach zamieszkały tu niedźwiedzie brunatne, wilki, rysie, ptaki drapieżne i wiele gatunków rodzimych płazów i gadów. W 1980 roku ZOO zostało przeniesione na ulicę Szczebrzeską i znajduje się tam po dzień dzisiejszy. Obecnie ogród czeka kolejna przebudowa. Powiększona i zmodernizowana zostanie gawra dla niedźwiedzi, powstanie także wodospad. Zostanie powiększona i przebudowana małpiarnia. ZOO powiększy wybieg dla lwów. W planach jest także budowa żyrafiarni oraz wybiegu dla kangurów.
zdjęcia: W. Lipiec, J. Cabaj, J. Bełz
górnym narożniku umieszczona została płaskorzeźba przedstawiająca św. Jana Chrzciciela, a niżej św. Tomasza Apostoła z trzema włóczniami. 
ATEDRA
